Op 10 september 2026 eindigden de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona. Negen weken lang werden oud-ministers deskundigen en andere betrokkenen onder ede bevraagd over een periode waarin de overheid diep ingreep in het leven van miljoenen Nederlanders. Bedrijven gingen dicht kinderen bleven thuis van school de avondklok kwam er en toegangsbewijzen bepaalden onder welke voorwaarden mensen weer aan delen van het maatschappelijk leven konden deelnemen. Het eindrapport komt pas in 2027 maar veel feiten kennen we inmiddels al. Voor zulke maatregelen is vertrouwen nodig en daarom moet niet alleen worden gekeken of besluiten begrijpelijk waren in een crisis maar ook hoe eerlijk de overheid was over wat zij wist en vooral over wat zij niet wist. Wie terugkijkt ziet een patroon dat moeilijk weg te poetsen is. Niet alles was een leugen maar er werd wel te vaak zekerheid verkocht terwijl die zekerheid er niet was.
Hugo de Jonge is daarvan misschien het duidelijkste voorbeeld. In 2021 kwam Dansen met Janssen. Jongeren konden zich laten prikken en vrijwel direct daarna met een coronatoegangsbewijs op stap. De boodschap was simpel want vaccineren betekende vrijheid. De Jonge zei zelf dat vaccineren onze weg naar de vrijheid was. Toen de besmettingen hard opliepen werd hem op 9 juli gevraagd of er een inschattingsfout was gemaakt. Het antwoord was nee. Drie dagen later erkende hij alsnog dat wat verantwoord had geleken een inschattingsfout was gebleken en ook het afgeven van vaccinatiebewijzen zonder wachttijd noemde hij een fout. Een minister mag van inzicht veranderen maar vrijdag zeggen dat iets geen inschattingsfout is en maandag erkennen dat het dat wel was laat zien hoe stellig beleid werd verdedigd terwijl de werkelijkheid minder hard was dan de woorden.
Bij de mondkapjesdeal met Sywert van Lienden werd het nog ongemakkelijker. De Jonge hield vol dat hij niet betrokken was bij de deal zelf. Later kwamen appjes en andere stukken naar buiten waaruit bleek dat hij wel degelijk mensen in beweging had gezet rond Van Lienden. In de Tweede Kamer erkende De Jonge dat zijn eerdere antwoord niet volledig was geweest en bood hij excuses aan. Je kunt eindeloos discussiëren over het verschil tussen betrokken zijn bij een deal en betrokken zijn bij de contacten die eraan voorafgingen maar dat is precies het Haagse woordenspel waardoor burgers afhaken. De Kamer kreeg niet meteen het hele beeld en dat is geen detail. Zeker niet van een bestuurder die van miljoenen Nederlanders verwachtte dat zij zijn woorden en besluiten vertrouwden.
Dan Ferd Grapperhaus. Als minister van Justitie en Veiligheid was hij een van de gezichten van de handhaving en hij sprak burgers hard aan op het niet naleven van de anderhalvemeterregel. Vervolgens verschenen foto’s van zijn eigen bruiloft waarop diezelfde regel niet goed werd nageleefd en het Openbaar Ministerie legde hem een boete van 390 euro op. Het OM schreef zelfs dat de geloofwaardigheid van de handhaving ermee gediend was dat de minister een boete kreeg. De overheid vroeg burgers offers te brengen en regels strikt na te leven maar een van de verantwoordelijke ministers bleek daar zelf niet toe in staat. Wie regels met gezag oplegt moet zichzelf minstens aan dezelfde norm houden. Anders heet het geen leiderschap maar meten met twee maten.
Nog zwaarder weegt wat de Onderzoeksraad voor Veiligheid later vaststelde. De Raad onderzocht onder meer de mondkapjesplicht de scholensluitingen en de avondklok en concludeerde dat het kabinet de effecten van deze coronamaatregelen nauwelijks had gemonitord en geëvalueerd. Daardoor bleef weinig bekend over de gewenste en ongewenste effecten. Dat is geen detail uit een evaluatierapport maar raakt de kern van het coronabeleid. Het gaat om maatregelen die rechtstreeks ingrepen in onderwijs vrijheid inkomen en sociale contacten. De overheid vroeg de bevolking deze maatregelen te accepteren als noodzakelijk terwijl zij zelf onvoldoende systematisch onderzocht wat afzonderlijke maatregelen precies opleverden en welke schade ze veroorzaakten. Dat betekent niet dat alle maatregelen verkeerd waren. Het betekent wel dat de stelligheid waarmee ze werden verdedigd soms groter was dan de kennis waarop die stelligheid rustte.
Daar zit voor mij de kern. Een overheid mag in een crisis zeggen dat zij het niet precies weet. Zij mag zeggen dat een besluit op dat moment de minst slechte keuze lijkt en zij mag achteraf erkennen dat ze fout zat. Wat niet werkt is eerst noodzaak en zekerheid uitstralen en jaren later uitleggen dat het allemaal genuanceerder lag. Zeker niet wanneer uit onafhankelijk onderzoek blijkt dat effecten onvoldoende werden gevolgd of wanneer stukken aantonen dat een minister meer betrokken was dan eerder uit zijn antwoord bleek. Dan ontstaat het gevoel dat onzekerheid alleen mocht bestaan achter de deuren van ministeries terwijl de burger buiten vooral moest luisteren.
Daarom vind ik het woord leugen uiteindelijk niet eens het belangrijkste woord. Voor een leugen moet je kunnen aantonen dat iemand bewust iets vertelde wat hij zelf voor onwaar hield en dat bewijs is er lang niet bij ieder coronabesluit. Maar een overheid kan ook vertrouwen verspelen zonder aantoonbaar te liegen. Dat gebeurt wanneer zij informatie onvolledig geeft wanneer zij onzekerheid kleiner maakt dan die is wanneer bestuurders hun eigen regels niet naleven en wanneer achteraf technische definities nodig zijn om uit te leggen waarom eerdere woorden toch zouden kloppen. De parlementaire enquête is daarom meer dan een terugblik op een pandemie. Het is een test voor de manier waarop de overheid met macht omgaat. Wie burgers tijdens een crisis uitzonderlijke beperkingen oplegt heeft ook een uitzonderlijke plicht om eerlijk te zijn over twijfel fouten en belangen. Niet zes jaar later en niet pas nadat appjes rapporten en verhoren het verhaal completer maken maar op het moment dat die macht wordt gebruikt.
Vertrouwen vraag je niet met een persconferentie. Vertrouwen verdien je door ook de ongemakkelijke waarheid te vertellen wanneer die nog ongemakkelijk is.
Geef een reactie