Een demissionair kabinet blijft aan nadat het ontslag heeft aangeboden, bijvoorbeeld na verkiezingen. Het behandelt vooral lopende zaken en terughoudende onderwerpen totdat een nieuw kabinet aantreedt. Op deze pagina lees je in begrijpelijke taal wat een demissionair kabinet precies is, wat het nog wel en niet mag doen en hoe de overgang naar een nieuw kabinet verloopt.

Wat is een demissionair kabinet?

Een kabinet is demissionair zodra de ministers en staatssecretarissen hun ontslag aanbieden bij de koning(in) en dit ontslag ook wordt geaccepteerd. Vanaf dat moment is het kabinet formeel „ontslagnemend”. Het bestuur van het land kan echter niet zomaar stilvallen. Daarom blijven dezelfde ministers en staatssecretarissen voorlopig aan om het dagelijks bestuur voort te zetten, totdat een nieuw kabinet is gevormd en aantreedt.

Je kunt het vergelijken met een directie van een bedrijf die heeft aangekondigd te vertrekken, maar nog even blijft doorwerken totdat er een nieuwe directie is. Ze nemen dan meestal geen grote, nieuwe strategische beslissingen meer, maar zorgen er wel voor dat de winkel openblijft en de rekeningen worden betaald.

Waarom wordt een kabinet demissionair?

Een kabinet kan om verschillende redenen demissionair worden. De meest voorkomende is na verkiezingen voor de Tweede Kamer. Het oude kabinet biedt dan zijn ontslag aan, omdat de samenstelling van de Kamer is veranderd en er een nieuwe politieke meerderheid kan ontstaan. Het is dan logisch dat er ruimte komt voor een nieuw kabinet dat op die nieuwe verhoudingen is gebaseerd.

Een andere aanleiding is een kabinetscrisis. Dat gebeurt als er zó’n groot politiek conflict ontstaat dat de partijen in het kabinet het vertrouwen in elkaar verliezen. Een partij kan bijvoorbeeld uit het kabinet stappen na een meningsverschil over een belangrijk onderwerp. Als de overgebleven partijen samen geen meerderheid meer hebben of weigeren verder te regeren, biedt het kabinet zijn ontslag aan en wordt het demissionair.

Ook kan een kabinet tussentijds wegvallen door andere oorzaken, zoals het opstappen van de minister-president of het verliezen van brede steun in het parlement. In al deze gevallen geldt: het land moet bestuurd blijven worden, daarom gaat het kabinet demissionair verder tot er een opvolger is.

Welke taken voert een demissionair kabinet nog uit?

Een demissionair kabinet behartigt in de eerste plaats de dagelijkse, lopende zaken. Dat betekent onder andere:

• het uitvoeren van bestaande wetten en regels;
• het laten doorgaan van reeds geplande uitgaven en projecten;
• het nemen van noodzakelijke beslissingen om de veiligheid, gezondheid en het functioneren van de overheid te waarborgen;
• het vertegenwoordigen van Nederland in het buitenland, bijvoorbeeld bij internationale vergaderingen.

Denk bijvoorbeeld aan het uitbetalen van uitkeringen, de organisatie van onderwijs en zorg, of het onderhoud van wegen en spoor. Dat werk kan niet worden stilgezet, ook niet tijdens een politieke overgang.

Daarnaast moet een demissionair kabinet kunnen ingrijpen bij onverwachte gebeurtenissen, zoals een natuurramp, een plotselinge economische schok of een internationale crisis. In zulke situaties mag het kabinet, als het echt nodig is, verdergaande maatregelen nemen dan onder normale omstandigheden. Daarbij geldt wel dat het parlement extra kritisch meekijkt.

Lopende zaken en controversiële onderwerpen

In de praktijk wordt vaak onderscheid gemaakt tussen lopende zaken en controversiële onderwerpen. Dat helpt om duidelijk te maken waarover een demissionair kabinet nog wel en liever geen beslissingen neemt.

Wat zijn lopende zaken?

Lopende zaken zijn beslissingen en maatregelen die voortvloeien uit eerder genomen besluiten of bestaand beleid. Het gaat dan bijvoorbeeld om:

• het uitvoeren van al aangenomen wetten;
• het afronden van al goedgekeurde bouw- of infrastructuurprojecten;
• het uitwerken van beleid dat eerder met het parlement is afgesproken;
• het doen van kleinere, praktische aanpassingen die nodig zijn voor de uitvoering.

Een voorbeeld: als er al is besloten om een nieuwe weg aan te leggen en de contracten zijn getekend, dan mag een demissionair kabinet de bouw gewoon laten doorgaan. Het is immers een vervolgstap in een eerder akkoord besluit.

Wat zijn controversiële onderwerpen?

Controversiële onderwerpen zijn kwesties waarover politiek veel discussie bestaat, of die grote, nieuwe keuzes voor de toekomst vragen. De gedachte is dat zo’n groot besluit beter kan worden genomen door een nieuw kabinet dat een frisse politieke meerderheid achter zich heeft.

Voorbeelden van controversiële onderwerpen kunnen zijn:

• een ingrijpende hervorming van het pensioenstelsel;
• een geheel nieuw belastingstelsel;
• grote, langjarige bezuinigings- of investeringspakketten;
• ingrijpende wijzigingen in het vreemdelingen- of klimaatbeleid.

Als de Tweede Kamer een onderwerp als controversieel aanmerkt, is het gebruikelijk dat het demissionaire kabinet daar geen grote nieuwe stappen meer in zet. Lopende trajecten worden dan vaak on hold gezet totdat een nieuw kabinet besluit hoe het verdergaat.

De rol van het parlement bij een demissionair kabinet

Ook tijdens de demissionaire periode blijven de Tweede Kamer en Eerste Kamer hun werk doen. Ze controleren de regering, stellen vragen, voeren debatten en stemmen over wetsvoorstellen.

De Tweede Kamer speelt een belangrijke rol bij de vraag wat het kabinet nog mag doen. Commissies in de Kamer bespreken bijvoorbeeld welke onderwerpen als controversieel moeten worden beschouwd. Over dat soort besluiten wordt in de Kamer gestemd. Op die manier bewaakt het parlement dat een demissionair kabinet niet alsnog grote politieke keuzes maakt waarvoor geen nieuwe meerderheid is gezocht.

Daarnaast kan de Tweede Kamer ook tijdens de demissionaire periode moties aannemen of het kabinet om extra informatie vragen. Het parlementair stelsel blijft dus volledig in werking.

Formatie en overgang naar een nieuw kabinet

Na verkiezingen start de formatie van een nieuw kabinet. Dat is het proces waarin politieke partijen onderhandelen over een nieuw regeerakkoord en de verdeling van ministersposten. Zolang die formatie loopt, blijft het oude kabinet demissionair aan.

De formatie kan relatief snel verlopen als twee of drie partijen het snel eens worden. Soms duurt het langer, bijvoorbeeld omdat meer partijen nodig zijn voor een meerderheid of omdat de inhoudelijke verschillen groot zijn. In al die tijd blijft het demissionaire kabinet verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur.

Pas als de onderhandelingen zijn afgerond, een nieuw kabinet is samengesteld en de nieuwe ministers en staatssecretarissen zijn beëdigd, treedt het demissionaire kabinet definitief terug. De nieuwe ploeg neemt dan het bestuur over en kan weer nieuwe plannen maken voor de komende jaren.

Korte samenvatting

Een demissionair kabinet is een kabinet dat ontslag heeft aangeboden maar tijdelijk aanblijft om de continuïteit van het bestuur te garanderen. Het voert vooral lopende zaken uit en blijft de overheid draaiende houden, terwijl het zich terughoudend opstelt bij grote, nieuwe politieke keuzes. Het parlement houdt toezicht, bepaalt welke onderwerpen controversieel zijn en blijft de regering controleren. Tijdens de formatie onderhandelen politieke partijen over een nieuw kabinet. Zodra dat nieuwe kabinet is gevormd en aangetreden, eindigt de demissionaire periode.