Wat doet de commissaris van de Koning?

De commissaris van de Koning is voorzitter van Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten. De commissaris bevordert de samenwerking in de provincie en heeft taken rond bestuur en toezicht.

De commissaris van de Koning is de hoogste vertegenwoordiger van het Rijk in de provincie én het gezicht van de provincie richting het Rijk. Je kunt de commissaris zien als een scharnier tussen Den Haag en de provincie. De functie is politiek-bestuurlijk: de commissaris is geen “baas van de provincie”, maar speelt een belangrijke rol als voorzitter, verbinder, toezichthouder en adviseur.

Voorzitter van Provinciale Staten

Provinciale Staten zijn het gekozen parlement van de provincie. De Staten stellen de grote lijnen van het provinciale beleid vast, zoals plannen voor natuur, woningbouw, mobiliteit en regionale economie. De commissaris is voorzitter van Provinciale Staten, maar is zelf géén Statenlid en stemt dus niet mee over besluiten.

Als voorzitter zorgt de commissaris ervoor dat vergaderingen ordelijk verlopen, dat iedereen aan het woord kan komen en dat besluiten volgens de regels worden genomen. De commissaris is neutraal: hij of zij bewaakt het proces, niet de politieke inhoud. In de praktijk betekent dit bijvoorbeeld dat de commissaris de agenda van de Statenvergadering vaststelt, spreektijden bewaakt en ingrijpt als het debat te fel wordt.

Voorzitter van Gedeputeerde Staten

Naast Provinciale Staten heeft elke provincie een dagelijks bestuur: Gedeputeerde Staten. Dit college bestaat uit de commissaris van de Koning en een aantal gedeputeerden. Gedeputeerde Staten voeren het beleid uit dat door Provinciale Staten is vastgesteld.

De commissaris zit dit college voor en zorgt ervoor dat besluiten goed worden voorbereid, dat gedeputeerden samenwerken en dat het bestuur als geheel naar buiten toe één lijn uitstraalt. De commissaris heeft hierin een coördinerende en soms bemiddelende rol, bijvoorbeeld als gedeputeerden het onderling niet eens zijn over grote projecten zoals de aanleg van een nieuwe provinciale weg of een windmolenpark.

Bestuurlijke samenwerking in de provincie

De commissaris van de Koning is ook een belangrijke verbinder in de provincie. Gemeenten, waterschappen, de provincie, het Rijk en soms ook buurlanden moeten samenwerken aan regionale vraagstukken. Denk aan woningbouw rond een grote stad, de aanpak van stikstof, of afspraken over openbaar vervoer in een hele regio.

De commissaris organiseert en stimuleert die samenwerking. Dat kan door burgemeesters rond de tafel te brengen, door als gespreksleider op te treden bij regionale overleggen, of door richting Den Haag duidelijk te maken wat er in de provincie nodig is. Bij ingewikkelde dossiers, bijvoorbeeld rond grote infrastructuurprojecten, kan de commissaris een bemiddelende rol spelen tussen verschillende overheden en belangen.

Toezicht en advies

De commissaris houdt toezicht op het functioneren van gemeenten in de provincie. Dat betekent niet dat de commissaris zich met alle lokale besluiten bemoeit, maar wel dat hij of zij ingrijpt als het bestuurlijk echt mis dreigt te gaan. Bijvoorbeeld als een gemeentebestuur langdurig ruzie maakt, als er vermoedens zijn van integriteitsproblemen, of als de financiële situatie van een gemeente uit de hand loopt.

Daarnaast adviseert de commissaris het Rijk en de minister van Binnenlandse Zaken over ontwikkelingen in de provincie. Als er bijvoorbeeld grote problemen zijn met de uitvoering van rijksbeleid, kan de commissaris dat signaleren in Den Haag. Andersom kan de commissaris richting gemeenten en provincie uitleggen welke landelijke regels gelden en waarom bepaalde keuzes worden gemaakt.

Rol bij benoeming van burgemeesters

Een bekende taak van de commissaris van de Koning is de betrokkenheid bij de benoeming van burgemeesters. In Nederland worden burgemeesters formeel bij Koninklijk Besluit benoemd, maar de gemeenteraad heeft een belangrijke stem via een vertrouwenscommissie.

De commissaris begeleidt de gemeente tijdens de hele procedure. De commissaris spreekt met de gemeenteraad over het gewenste profiel van de nieuwe burgemeester, ontvangt en beoordeelt de sollicitaties, en voert gesprekken met kandidaten. Vervolgens adviseert de commissaris de gemeenteraad bij het opstellen van de aanbeveling. Die aanbeveling gaat daarna, samen met het advies van de commissaris, naar de minister van Binnenlandse Zaken en uiteindelijk naar de Koning, die de burgemeester benoemt.

Ook als er problemen zijn met een burgemeester – bijvoorbeeld een vertrouwenscrisis met de gemeenteraad of integriteitskwesties – speelt de commissaris een rol als bemiddelaar en adviseur. Soms leidt dit tot het voortijdig vertrek van een burgemeester; ook dan is de commissaris nauw betrokken.

Openbare orde en bijzondere situaties

Bij crisissituaties en rampen heeft de commissaris van de Koning een coördinerende rol op provinciaal niveau. Denk aan grote overstromingen, een langdurige stroomstoring, een grote brand met regionale gevolgen of een uitbraak van een besmettelijke dierziekte in de veehouderij. De dagelijkse aanpak ligt bij burgemeesters en veiligheidsregio’s, maar de commissaris bewaakt het overzicht in de hele provincie.

De commissaris houdt dan nauw contact met burgemeesters, hulpdiensten, de veiligheidsregio en het Rijk. Als er landelijke steun of speciale maatregelen nodig zijn, kan de commissaris dat rechtstreeks met ministeries afstemmen. Ook in bijzondere situaties zoals de opvang van grote aantallen asielzoekers of de huisvesting van statushouders kan de commissaris bemiddelen tussen rijksoverheid, gemeenten en andere partijen.

Verhouding met de Koning, het Rijk en de provincie

De commissaris van de Koning is, de naam zegt het al, vertegenwoordiger van de Koning in de provincie. In de praktijk betekent dit onder meer dat de commissaris de Koning vertegenwoordigt bij officiële plechtigheden en bezoeken, en dat de commissaris betrokken is bij Koninklijke bezoeken in de provincie.

Tegelijk is de commissaris ook vertegenwoordiger van het Rijk in de provincie. De commissaris ziet erop toe dat landelijke wetten en regels goed worden uitgevoerd en dat belangrijke signalen uit de provincie in Den Haag worden gehoord. Andersom is de commissaris het gezicht van de provincie richting het Rijk: hij of zij maakt duidelijk welke gevolgen landelijke besluiten hebben voor de provincie en wat er lokaal speelt.

Ten slotte is de commissaris ook een boegbeeld van de provincie zelf. De commissaris vertegenwoordigt de provincie bij landelijke en internationale bijeenkomsten en zet zich in om de economische, sociale en culturele positie van de provincie te versterken. Denk aan het aantrekken van bedrijven, het onder de aandacht brengen of behouden van rijksdiensten in de provincie, of het promoten van grote culturele en sportevenementen.

Korte samenvatting

Samengevat is de commissaris van de Koning een spil in het openbaar bestuur van de provincie. De commissaris is voorzitter van Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten, stimuleert samenwerking tussen overheden, houdt toezicht op gemeenten en adviseert het Rijk. Daarnaast speelt de commissaris een belangrijke rol bij de benoeming van burgemeesters en bij de aanpak van crises en bijzondere situaties. Als vertegenwoordiger van zowel de Koning als het Rijk, én als boegbeeld van de provincie, verbindt de commissaris de verschillende bestuurslagen met elkaar.