Een wetsvoorstel is een officieel voorstel voor een nieuwe wet of voor het veranderen of schrappen van een bestaande wet. Pas als een wetsvoorstel het hele wetgevingsproces heeft doorlopen en is goedgekeurd, wordt het een wet waar iedereen zich aan moet houden.

Wie kan een wetsvoorstel indienen?

In Nederland kunnen twee partijen een wetsvoorstel indienen:

• De regering (regeringsvoorstellen). Dit zijn voorstellen van de ministers en staatssecretarissen, vaak voorbereid door een ministerie.
• Leden van de Tweede Kamer (initiatiefvoorstellen). Dit zijn voorstellen van één of meer Kamerleden, zonder dat de regering de indiener is.

De meeste wetsvoorstellen komen van de regering. Kamerleden gebruiken een initiatiefvoorstel vaak om een onderwerp op de agenda te zetten, of als zij vinden dat de regering te traag is of niet ver genoeg gaat.

Stap 1: Voorbereiding van het wetsvoorstel

Voordat een wetsvoorstel naar de Tweede Kamer gaat, wordt het uitgebreid voorbereid. Bij regeringsvoorstellen gebeurt dit meestal op een ministerie. Ambtenaren schrijven een concepttekst, doen onderzoek en bekijken welke regels er al bestaan. Ook wordt vaak overleg gevoerd met organisaties en deskundigen die met de nieuwe regels te maken krijgen.

Bij initiatiefvoorstellen schrijven Kamerleden zelf de tekst, meestal met hulp van medewerkers en soms in overleg met belangenorganisaties of wetenschappers. De tekst moet juridisch duidelijk zijn en passen binnen de Grondwet en andere bestaande wetten.

Stap 2: Advies en toetsing

Voordat een wetsvoorstel officieel wordt ingediend, wordt het in de meeste gevallen voor advies voorgelegd aan de Raad van State. Dit is een onafhankelijk adviesorgaan dat kijkt naar de kwaliteit, uitvoerbaarheid en rechtmatigheid van de wet.

De Raad van State beoordeelt onder meer:

• of het voorstel past binnen de Grondwet en andere wetten;
• of het voorstel duidelijk en uitvoerbaar is;
• welke gevolgen de nieuwe regels hebben voor burgers, bedrijven en overheid;
• of het doel van de wet op een andere, eenvoudiger manier kan worden bereikt.

De regering of de indienende Kamerleden reageren op dit advies in een zogenoemde nader rapport of toelichting. Soms wordt het voorstel op basis van het advies aangepast, voordat het naar de Tweede Kamer gaat.

Stap 3: Behandeling in de Tweede Kamer

De Tweede Kamer behandelt wetsvoorstellen als eerste. Dat gebeurt meestal in twee fasen: eerst in een vaste Kamercommissie, daarna in de plenaire zaal.

3a. Schriftelijke voorbereiding

In de schriftelijke fase stellen Kamerleden vragen aan de indiener (de minister of het Kamerlid dat het voorstel heeft gemaakt). Zij doen dit via een verslag. De indiener geeft antwoord in een nota naar aanleiding van het verslag. Soms volgt nog een tweede of derde ronde van vragen en antwoorden.

In deze fase wordt het voorstel inhoudelijk uitgediept: zijn de regels duidelijk, zijn de gevolgen goed doordacht en sluit het voorstel aan bij andere wetgeving?

3b. Plenair debat en amendementen

Daarna volgt de plenaire behandeling in de Tweede Kamer. Tijdens dit debat lichten Kamerleden hun standpunten toe en stellen zij vragen aan de minister of de indienende Kamerleden. Hierbij speelt het recht op amenderen een belangrijke rol.

Een amendement is een voorstel van een of meer Kamerleden om de tekst van het wetsvoorstel te wijzigen. Met een amendement kan bijvoorbeeld een artikel worden toegevoegd, geschrapt of aangepast. De Tweede Kamer mag wetsvoorstellen van de regering amenderen; bij initiatiefvoorstellen van Kamerleden ligt dat genuanceerder, maar de Kamer kan ook daar wijzigingen in aanbrengen.

De indiener van het wetsvoorstel geeft vaak aan of hij of zij een amendement overneemt of ontraadt, maar uiteindelijk beslist de Tweede Kamer door erover te stemmen.

Stap 4: Stemming in de Tweede Kamer

Na het debat stemt de Tweede Kamer over alle ingediende amendementen en vervolgens over het (al dan niet gewijzigde) wetsvoorstel als geheel. Er wordt aangenomen als een meerderheid van de aanwezige Kamerleden vóór stemt.

Voorbeeld: Als van de 150 Kamerleden er 100 aanwezig zijn en 51 Kamerleden vóór stemmen, is het wetsvoorstel aangenomen. Stemmen er 50 of minder vóór, dan is het verworpen en gaat het voorstel niet verder.

Stap 5: Behandeling in de Eerste Kamer

Na aanname door de Tweede Kamer gaat het wetsvoorstel naar de Eerste Kamer. De Eerste Kamer beoordeelt vooral de kwaliteit, uitvoerbaarheid en gevolgen van de wet en kijkt of alles juridisch in orde is. Anders dan de Tweede Kamer kan de Eerste Kamer de tekst van het wetsvoorstel niet meer wijzigen.

De behandeling in de Eerste Kamer kent ook een schriftelijke en een plenaire fase. Leden van de Eerste Kamer kunnen kritische vragen stellen en de regering kan soms nog met een aanvullend voorstel of een uitvoeringsgarantie komen. Uiteindelijk heeft de Eerste Kamer maar twee keuzes: het wetsvoorstel als geheel aannemen of verwerpen.

Stap 6: Bekrachtiging door de Koning en de verantwoordelijke minister

Als zowel de Tweede als de Eerste Kamer het wetsvoorstel hebben aangenomen, moet de wet nog worden bekrachtigd. Dit betekent dat de Koning en de verantwoordelijke minister (of staatssecretaris) het wetsvoorstel ondertekenen. Door deze ondertekening wordt het formeel een wet.

Hoewel de Koning formeel een rol speelt, is het de minister die politiek verantwoordelijk is voor de inhoud van de wet. De ondertekening is de laatste stap van de wetgevende macht binnen regering en parlement.

Stap 7: Bekendmaking en inwerkingtreding

Na bekrachtiging wordt de nieuwe wet bekendgemaakt in het Staatsblad. Dit is het officiële publicatieblad van de Nederlandse overheid voor wetten en algemene maatregelen van bestuur. Vanaf dat moment is de tekst van de wet voor iedereen openbaar en officieel.

In de wet of in een apart Koninklijk Besluit staat wanneer de wet in werking treedt. Dat kan direct na bekendmaking zijn, maar ook op een later tijdstip. Soms wordt een wet stap voor stap ingevoerd, bijvoorbeeld eerst voor een deel van de regels en later voor de rest.

Voorbeeld in het kort

Stel dat de regering strengere regels wil voor online privacy. Het ministerie van Justitie en Veiligheid bereidt een wetsvoorstel voor, vraagt advies aan de Raad van State en past de tekst aan. Daarna wordt het voorstel naar de Tweede Kamer gestuurd, waar Kamerleden vragen stellen, debat voeren en mogelijk amendementen indienen om de regels aan te scherpen of te verduidelijken. De Tweede Kamer stemt in met het aangepaste voorstel.

Vervolgens gaat het voorstel naar de Eerste Kamer, die vooral kijkt of de wet uitvoerbaar en juridisch in orde is. Na een debat stemt ook de Eerste Kamer in. De Koning en de minister ondertekenen de wet, die daarna in het Staatsblad wordt gepubliceerd. In een Koninklijk Besluit staat dat de wet bijvoorbeeld op 1 januari van het volgende jaar in werking treedt. Vanaf die datum gelden de nieuwe privacyregels voor iedereen.

Korte samenvatting

Een wetsvoorstel is de eerste stap naar een nieuwe wet of een wijziging van een bestaande wet. Het kan worden ingediend door de regering of door leden van de Tweede Kamer. Na voorbereiding en advies (onder meer van de Raad van State) behandelt de Tweede Kamer het voorstel, kan het via amendementen aanpassen en stemt erover. Daarna beoordeelt de Eerste Kamer het gehele voorstel nogmaals en kan het alleen in zijn geheel aannemen of verwerpen. Als beide Kamers hebben ingestemd, wordt de wet bekrachtigd door de Koning en de verantwoordelijke minister, bekendgemaakt in het Staatsblad en treedt zij op een vastgesteld moment in werking.